1. Tổng quan về Bắc Kạn

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi nằm ở trung tâm vùng Đông Bắc Việt Nam, cách Hà Nội khoảng 150–165 km và mất khoảng 3–4 giờ di chuyển bằng ô tô. Vùng đất này nổi tiếng với thiên nhiên hùng vĩ: Hồ Ba Bể – hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam – như một “Hạ Long thu nhỏ” giữa đại ngàn. Hồ Ba Bể cùng hệ sinh thái rừng, sông, núi đá vôi bao quanh đã tạo nên cảnh quan tuyệt đẹp và giá trị địa chất đặc sắc. Năm 1995, Hội nghị Quốc tế về hồ nước ngọt tại Mỹ xếp Hồ Ba Bể vào danh sách 20 hồ nước ngọt thế giới cần được bảo vệ. Từ năm 1992, Vườn Quốc gia Ba Bể (xây dựng quanh hồ) được UNESCO công nhận là “di sản ASEAN”, bảo vệ nguồn sinh quyển phong phú của vùng. Bắc Kạn còn là quê hương của nhiều dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Dao, Mông…), do đó du lịch nơi đây vừa giàu giá trị thiên nhiên vừa đậm chất văn hóa vùng cao. Tổng hợp lại, du lịch Bắc Kạn mang đến cho du khách trải nghiệm kỳ vĩ của núi rừng Đông Bắc: từ hồ xanh phẳng lặng, hang động kỳ bí đến văn hóa bản địa đặc sắc.

2. Mùa đẹp nhất để đi du lịch Bắc Kạn

Khí hậu Bắc Kạn là kiểu nhiệt đới gió mùa với mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10) và mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4) rõ rệt. Vào mùa mưa, dù Bắc Kạn cũng có nắng nóng miền Bắc, nhưng nhờ được bao bọc bởi núi non, thời tiết vẫn mát mẻ hơn các nơi khác. Traveloka khuyến cáo thời điểm đẹp nhất để ngắm cảnh Bắc Kạn là khoảng từ tháng 5 đến tháng 7, khi khí hậu mát mẻ, thuận lợi cho hành trình khám phá thiên nhiên. Ngoài ra, mùa xuân (tháng Giêng – tháng 4 âm lịch) cũng rất thú vị vì du khách được tham gia nhiều lễ hội dân gian đặc sắc của người Tày – Dao như Lễ hội Lồng Tồng Ba Bể vào mùng 10/1 âm lịch (cầu may mắn, mùa màng) và các phiên chợ tình mùa xuân. Ngược lại, mùa đông tại Bắc Kạn khá lạnh vào ban đêm (có nơi <10°C), du khách nên chuẩn bị trang phục ấm nếu có kế hoạch đi vào cuối năm. Nói chung, khoảng từ mùa xuân sang đầu mùa hè (tháng 4–6) là thời điểm lý tưởng nhất để du lịch Bắc Kạn: cảnh sắc tươi xanh, hoa trái đâm chồi nảy lộc, thời tiết mát mẻ và ít mưa.

3. Di chuyển đến Bắc Kạn thuận tiện như thế nào?

Bắc Kạn không có sân bay; thông thường du khách từ miền Trung, miền Nam sẽ bay đến Hà Nội rồi tiếp tục hành trình bằng đường bộ. Tổng quãng đường từ Hà Nội đến Bắc Kạn khoảng 150–165 km, tương đương 3–4 giờ lái xe trên đường quốc lộ. Hiện nay có nhiều lựa chọn di chuyển:

Xe khách giường nằm: Có rất nhiều hãng xe chạy tuyến Hà Nội – Bắc Kạn. Đi xe khách là lựa chọn phổ biến vì tiện lợi, du khách có thể ngủ một giấc trên xe và đến nơi nghỉ ngơi thoải mái. Giá vé xe khách (giường nằm) khoảng 200.000 – 250.000 VND/người/lượt. Một số nhà xe uy tín là An Bình, Chiến Viên, Sơn Ngọc… (tham khảo thông tin trên ứng dụng du lịch).

Ôtô/xe máy riêng: Với đường cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên đã hoàn thiện, thời gian di chuyển rút ngắn còn khoảng 2–3 giờ. Hành trình thường qua Thái Nguyên, đi theo Quốc lộ 3 về Bắc Kạn (hoặc đi thẳng từ Hà Nội qua Cao Bằng – Bắc Kạn theo QL3). Đường sá mới nên khá thuận tiện, nhưng du khách nên lái xe cẩn thận, nhất là qua đèo Gió hoặc vùng đồi núi quanh co.

Kết hợp máy bay và đường bộ: Du khách Bắc Trung hoặc Nam có thể đặt vé máy bay đến Hà Nội, sau đó thuê ôtô hoặc đi xe khách lên Bắc Kạn. Đây là phương án nhanh chóng nhưng tốn kém hơn.

Đường thủy (tham quan nội địa): Một khi đã đến Bắc Kạn, du khách có thể thuê thuyền độc mộc hay kayak để đi lại trên Hồ Ba Bể và khám phá hệ thống hang động trên sông Năng.

4. Có gì chơi ở Bắc Kạn?

Bắc Kạn hội tụ rất nhiều danh lam, thắng cảnh nổi bật, chủ yếu tập trung quanh Hồ Ba Bể – Vườn quốc gia Ba Bể và khu vực dãy núi bao quanh. Dưới đây là các điểm đến không thể bỏ qua:

Hồ Ba Bể: Đây là tâm điểm du lịch Bắc Kạn. Hồ rộng khoảng 8 km chiều dài, diện tích hơn 650 ha, sâu trung bình 20–25 m, được bao quanh bởi dãy núi đá vôi hùng vĩ. Hồ có hình dạng gồm ba “nhánh” nước (Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng) nối liền; nước hồ trong xanh, mát lạnh. Vào mùa hè, cảnh Hồ Ba Bể được ví như bức tranh thủy mặc thơ mộng với mặt nước tĩnh lặng, bao quanh là cây núi trập trùng. Du khách đến đây thường thuê thuyền độc mộc xuôi theo sông Năng để tham quan, khám phá đảo An Mã, đảo Bà Góa giữa hồ hoặc ghé thăm các bản làng ven hồ. Hồ Ba Bể còn gắn với nhiều truyền thuyết dân gian và đã từng được Hội nghị Hồ nước ngọt thế giới (1995) vinh danh là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt cần bảo vệ trên toàn thế giới.

Vườn quốc gia Ba Bể: Bao quanh và bảo vệ Hồ Ba Bể là Vườn QG Ba Bể (tổng diện tích lõi khoảng 7.610 ha, vùng đệm rộng ~42.000 ha). Nơi đây được công nhận là vườn di sản ASEAN (2004) nhờ đa dạng sinh học phong phú và hệ sinh thái rừng – hồ đặc biệt. Vườn QG Ba Bể có hệ động, thực vật loại A tại Việt Nam: hơn 650 loài thực vật, 412 loài động vật (trong đó nhiều loài quý hiếm như voọc mũi hếch, cá Anh Vũ, bướm…). Du khách đến Vườn QG Ba Bể có thể trekking đường rừng, đi bộ khám phá thác nước nhỏ hay thả mình ngắm cảnh quan tĩnh lặng. Do là khu bảo tồn nghiêm ngặt, du khách cần tuân thủ quy định (không xả rác, không gây ô nhiễm, không săn bắn).

Động Puông: Hang động dài 300 m nằm trên sông Năng, thuộc xã Cao Thượng, huyện Ba Bể. Động có hai cửa thông, vòm cao hơn 30 m, bên trong có nhiều nhũ đá, măng đá kỳ vĩ được dòng suối xuyên qua núi đá tạo nên. Cảnh quan Động Puông hùng vĩ, ánh sáng chiếu vào hang tạo hiệu ứng lung linh. Du khách thường ngồi thuyền trên sông Năng đi xuyên hang để cảm nhận sự hùng vĩ của thiên nhiên. Theo truyền thuyết, Động Puông từng là nơi Bác Hồ và nghĩa quân nhà Mạc chọn làm căn cứ bí mật kháng Pháp (thế kỷ XVI).

Ao Tiên (Động Nàng Tiên): Một hồ nhỏ xinh nằm ở góc “hồ ba” của Hồ Ba Bể, thuộc khu vực xã Nam Mẫu, Ba Bể. Ao Tiên “lọt” giữa lòng chảo đá vôi biệt lập với hồ chính, nước trong vắt và ở mức cao bằng Hồ Ba Bể do nguồn ngầm khoáng từ núi đá bơm lên. Ao Tiên được ví như “nàng tiên” của Ba Bể vì yên bình, tĩnh lặng – theo truyền thuyết, nơi đây từng có chuyện một thợ săn bị say lòng cảnh sắc và những nàng tiên đang tắm ở Ao. Đây là điểm dừng chân ưa thích của du khách thích câu cá, tắm mát và ngắm cảnh thiên nhiên hoang sơ.

Thác Đẳng: Ngay dưới lòng đất của Động Puông, trên con sông Năng trước khi đổ ra hồ, có thác Đầu Đẳng (thuộc địa phận xã Nam Mẫu và Hà Hiệu). Thác Đầu Đẳng là thác ba tầng có kiến tạo độc đáo: khi dòng sông Năng qua Động Puông, tới bản Húa Tạng thì bị những tảng đá lớn chắn lại, khiến nước xô bọt trắng xóa chia thành ba bậc liên tiếp. Cảnh thác hùng vĩ, nước chảy xiết, từng tầng thác như dải lụa trắng. Thác cũng là nơi sinh sống của một số loài cá đá quý (cá chiên lớn). Hiện thác Đầu Đẳng vẫn giữ được vẻ hoang sơ và là điểm ưa thích của dân phượt thích khám phá đường rừng – du khách phải băng qua rừng thông và đá ghềnh mới đến được chân thác.

Các bản làng du lịch người Tày – Dao: Vùng Ba Bể – Bắc Kạn có nhiều bản làng của đồng bào dân tộc Tày, Dao với văn hóa bản địa đặc sắc. Tiêu biểu là Bản du lịch Pác Ngòi (xã Nam Mẫu, Ba Bể) – một bản Tày truyền thống với nhà sàn cổ, nghiệp trồng lúa nương và đánh bắt cá trên hồ. Đến đây, du khách được tìm hiểu kiến trúc nhà sàn, nghe hát Then – Đàn tính, thưởng thức ẩm thực dân tộc (cá nướng, tép chua, xôi ngũ sắc…) và ngủ qua đêm trong homestay do người Tày phục vụ. Ngoài Pac Ngoi còn có một số bản du lịch cộng đồng khác như bản Hua Mạ, Lương Sơn (Ba Bể) hay Nà Pác (Ngân Sơn), nơi du khách trải nghiệm dệt thổ cẩm, làm chén xôi truyền thống và tham gia các lễ hội địa phương. Người dân ở đây rất thân thiện, thường mời du khách uống rượu ngô, chúc bạn “ăn cơm mới – nhảy cẫng vui mừng” thể hiện sự hiếu khách đặc trưng.

Khu du lịch Na Hang – Ngân Sơn: Mặc dù Na Hang (Tuyên Quang) giáp với Bắc Kạn, nhưng ngay trong địa phận tỉnh có một số điểm đẹp ở huyện Ngân Sơn. Đặc biệt, Thác Nà Khoang (thuộc thị trấn Nà Phặc, Ngân Sơn) là thắng cảnh thiên nhiên mới nổi tiếng. Thác Nà Khoang cách thành phố Bắc Kạn khoảng 45 km, gồm 4 tầng cao khoảng 600 m trên nguồn sông Đà (nhánh của Sông Gâm). Thác nằm dưới chân đèo Gió, xung quanh có rừng nguyên sinh và nhiều bản của đồng bào Mông, Dao sinh sống. Cảnh Nà Khoang hoang sơ: dòng nước tung bọt trắng xóa, xung quanh cây rừng rậm rạp, du khách có thể tắm mát tại các bể nước tĩnh trên thác. Du lịch Nà Khoang ngày càng phát triển với con đường bê tông thuận tiện từ quốc lộ 3 vào, trở thành điểm “check-in” hấp dẫn ở Bắc Kạn. Du khách từ đây dễ dàng tham quan thêm các bản Mông, Dao gần đó để hiểu về văn hóa Tây Bắc đặc trưng.

Ngoài ra, du khách nên khám phá các danh thắng nhỏ khác như Thác Bạc Bản Vàng (xã Hoàng Trĩ, phía đệm Vườn QG Ba Bể) với làn nước trắng xóa như tấm lụa vắt trên núi vào mùa hè, Đền An Mã (trên đảo An Mã), Khu di tích ATK Chợ Đồn (xã Phương Viên, nơi Bác Hồ từng ở trong kháng chiến) và nhiều hồ suối, hang động quanh vùng Ba Bể. Khu vực thành phố Bắc Kạn và các huyện lân cận cũng có một số thắng cảnh như Hòn Giáo – Ao Giao (Na Rì), rừng Quốc gia Khuổi Nhi (Ba Bể), Sông Cầu, Công viên Ven Đầm, Bản Lìa (Thanh Vân)… tuy ít nổi tiếng hơn nhưng nếu có thời gian, bạn hoàn toàn có thể thêm vào hành trình.

5. Hành trình khám phá ẩm thực đặc sắc tại Bắc Kạn

Ẩm thực Bắc Kạn đậm đà hương vị núi rừng và bản sắc các dân tộc thiểu số. Du khách nhất định nên nếm thử các món đặc sản sau:

Xôi ngũ sắc: Món xôi truyền thống của đồng bào Tày – Dao, được đồ từ gạo nếp thơm trộn nhiều màu tự nhiên (xanh, tím, vàng, đỏ, trắng) thể hiện ngũ hành. Xôi ngũ sắc không chỉ đẹp mắt mà còn bùi thơm, thường xuất hiện trong các dịp lễ, tết của người Tây Bắc. Du khách sẽ thấy xôi ngũ sắc trong thực đơn của nhiều homestay tại Pac Ngòi và quanh Hồ Ba Bể.

Bánh gio mật mía: Bánh gio (bánh tro) là đặc sản Bắc Kạn và các tỉnh miền núi phía Bắc. Bánh được gói từ lá dong bên ngoài, nhân chủ yếu là gạo nếp đã ngâm với nước tro, luộc chín, thường chấm mật mía hoặc đường. Vào các dịp Lễ Tết hoặc bữa sáng địa phương, bánh gio mật mía rất được ưa chuộng do vị ngọt thanh mát của mật mía hòa với hương gạo nếp thơm. Được ví là “thức quà tuổi thơ của vùng Tây Bắc”, bánh gio mật mía mang đậm hương vị quê hương và được nhiều du khách thích thú.

Măng vầu (măng đắng): Măng rừng (thường gọi là măng vầu hoặc măng đắng) tại Bắc Kạn có vị đặc trưng đắng nhẹ. Sau khi sơ chế khử đắng, măng được chế biến thành nhiều món ngon: măng xào tỏi, măng luộc chấm mắm tép, măng nướng, hoặc cuốn với thịt. Traveloka nhắc đến măng đắng như đặc sản vang danh của Bắc Kạn. Du khách nên thưởng thức để cảm nhận độ giòn, vị thanh của măng rừng và nhớ nhai kỹ để thấy vị ngọt hậu đặc biệt.

Rượu ngô Bắc Kạn: Rượu ngô là thức uống đặc trưng của đồng bào Tày, Dao ở Bắc Kạn. Khác với rượu gạo ở đồng bằng, rượu ngô Bắc Kạn được nấu trong chum gỗ lớn, men lá thơm dịu, uống dễ mà không gây nhức đầu. Dulichvn nhận xét rượu ngô Ba Bể là “một đặc sản của vùng đất Bắc Kạn” với hương vị dịu ngọt, nồng nàn, mang nét riêng (uống bao nhiêu cũng không say). Du khách đến Bắc Kạn thường mua một vài chai rượu ngô (thường là Rượu Ngô Khưa Quang, Ba Bể) về làm quà hoặc thưởng thức cùng món cá nướng, thịt gác bếp để tận hưởng trọn vẹn nền ẩm thực bản địa.

Thịt gác bếp (lạp xưởng hun khói): Thịt lợn, đặc biệt là thịt ba chỉ hoặc thịt lợn rừng, được tẩm ướp gia vị rồi gác lên gác bếp để hun khói đến chín mềm, tạo màu vàng ruộm. Thịt gác bếp Bắc Kạn thơm mùi khói, vị dai giòn, thường được thái lát mỏng nhúng măng chua hoặc dùng ăn kèm xôi, rau rừng. Nhiều du khách chọn mua lạp xưởng khói và thịt gác bếp làm đặc sản mang về.

Cơm lam: Cơm lam (cơm nướng trong ống nứa hoặc ống tre) cũng là một món ngon phổ biến ở miền núi. Gạo nếp pha chút muối cho vào ống nứa, nướng trực tiếp trên bếp lửa, khi chín thì tỏa mùi thơm phức. Cơm lam dẻo thơm, thường chấm với muối vừng hoặc ăn kèm thịt nướng, rượu ngô… Du khách nên thử món này để cảm nhận sự mộc mạc, đơn sơ mà hấp dẫn của bếp núc Tây Bắc.

Ngoài những món trên, Bắc Kạn còn có nhiều loại rau rừng, lá nướng, canh măng hầm…, và mỗi bản làng sẽ có thêm những đặc sản riêng. Khi đi homestay, bạn có thể đặt trước các bữa ăn và thưởng thức cơm lam, măng luộc, canh lá ngót, cá kho lá rừng… để tận hưởng trọn vẹn ẩm thực địa phương. Nên dành thời gian chợ phiên vùng cao (Na Rì, Ba Bể, Ngân Sơn) để thử thêm các món ăn đường phố hấp dẫn như ngô nướng, khoai sọ, hay các loại nấm rừng do người dân tộc chế biến.

6. Những điều bạn nên nhớ khi đi du lịch Bắc Kạn

Kiểm tra thời tiết và trang phục: Khu vực Bắc Kạn có khí hậu thay đổi theo mùa: mùa mưa (5–10) có mưa nhiều, đường trơn trượt, nên tránh đi vào thời gian bão lũ. Mùa khô (11–4) trời thường mát vào ban ngày nhưng lạnh buổi tối. Du khách nên theo dõi dự báo thời tiết, mang theo áo ấm (đặc biệt là áo khoác gió, áo len mỏng) và áo mưa khi đi từ cuối thu đến đầu xuân. Đôi giày thể thao hoặc giày trekking chống trượt sẽ rất hữu ích khi đi bộ leo đèo hoặc trekking rừng.

An toàn giao thông: Đường lên Bắc Kạn thường uốn lượn qua đèo, đồi núi. Nếu tự lái xe, bạn cần kiểm tra phanh, lốp và chú ý tốc độ, đặc biệt khi đi qua đèo Gió (Ngân Sơn) và đường dốc quanh hồ Ba Bể. Nên lái xe ban ngày để an toàn và chiêm ngưỡng phong cảnh. Nếu đi xe máy, hãy tuân thủ đội mũ bảo hiểm; nếu đi xe khách, nên lựa hãng uy tín, xe giường nằm tiện nghi. Trong địa phận Bắc Kạn có nhiều bảng chỉ dẫn đường mới làm kiên cố, hãy chú ý biển báo để không lạc hướng.

Tôn trọng văn hóa địa phương: Bắc Kạn có dân số gồm nhiều dân tộc thiểu số với phong tục tập quán riêng. Khi đến thăm bản làng Tày, Dao, bạn nên cư xử lịch sự: tháo giày khi vào nhà sàn, hỏi phép trước khi chụp ảnh người dân, hạn chế nói to hoặc làm ồn phá giấc ngủ của trẻ em. Có thể học vài câu chào cơ bản bằng tiếng Tày (“ép Ưa”) hay tiếng Dao (“Đên từng”) để thể hiện thiện ý. Người bản địa rất hiếu khách – họ thường mời rượu ngô và đón tiếp nồng hậu, nhưng bạn cũng nên có chừng mực. Tham gia lễ hội, phiên chợ (như chợ tình Xuân Dương, lễ hội Ba Bể…) là cơ hội trải nghiệm văn hóa đặc sắc, nhưng cần mặc trang phục lịch sự và tuân thủ quy định của người dân địa phương.

Bảo vệ môi trường: Khu vực Bắc Kạn, đặc biệt là Vườn QG Ba Bể, đang được bảo tồn nghiêm ngặt để giữ gìn hệ sinh thái quý giá. Du khách cần tuân thủ quy định “Không xả rác, không phá hoại thiên nhiên”. Hãy mang theo túi đựng rác cá nhân và gom rác theo mình (không vứt bừa bãi). Tuyệt đối không hái hoa, lội bèo phá hoại cây rừng, và không đánh bắt cá trái phép trong vùng bảo tồn. Tôn trọng biển báo “Không leo núi, đốt lửa trại” trong vườn quốc gia. Hành động nhỏ như tiết kiệm nước, giảm sử dụng nhựa dùng một lần, sẽ giúp giữ gìn vẻ đẹp nguyên sơ của Ba Bể lâu dài.

Chuẩn bị sức khỏe: Do Bắc Kạn là vùng cao, một số du khách có thể bị ảnh hưởng bởi độ cao và thay đổi thời tiết. Nên mang theo thuốc thông thường (thuốc cảm, men tiêu hóa, thuốc chống say xe, thuốc chống côn trùng) và uống đủ nước. Trước khi đi bộ đường dài hay leo núi, nên khởi động kỹ và đi với người có kinh nghiệm. Đối với những người có bệnh mãn tính (tim mạch, hô hấp), cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước chuyến đi. Khi ăn uống, nên ưu tiên thực phẩm đã nấu chín, nước đun sôi để đảm bảo vệ sinh; thức ăn đường phố nên chọn nơi bán đông người. Đặc biệt khi thử rượu ngô hoặc đặc sản rượu cọ, hãy uống có chừng mực để đảm bảo sức khỏe suốt hành trình.

Thông tin liên lạc: Mạng di động tại vùng núi chưa phải nơi nào cũng phủ sóng tốt. Ngoài các nhà mạng phổ biến, bạn có thể mua sim du lịch (4G) để có kết nối Internet dự phòng. Luôn để ý đường đi trên bản đồ offline (ví dụ qua Google Maps đã tải sẵn khu vực Bắc Kạn) trong trường hợp mất sóng. Ghi lại số điện thoại đường dây nóng y tế tỉnh Bắc Kạn (0209 3820 400) hoặc liên hệ 115 trong trường hợp khẩn cấp.

SƯU TẦM "CÔNG SƠN"